تبلیغات
دفاع مقدس ، شرافت و شجاعت مظلومانه - نگاهی به منطقه عملیاتی شلمچه

دفاع مقدس ، شرافت و شجاعت مظلومانه

با یاد آن روزهائی که مرد از نامرد تشخیص داده می شد . گروه پژوهشی معارف انقلاب اسلامی شهرستان آران و بیدگل

نویسنده :عباس جندقیان
تاریخ: 21 دی 89 14:04

خبرگزاری فارس:شلمچه در شرق بصره (از مهم‌ترین شهرهای عراق) واقع شده است این منطقه به لحاظ اهمیت سیاسی - نظامی همواره جایگاهی قابل توجه در اندیشه طراحان جنگ داشته است. پس از فتح خرمشهر، تسلط بر شلمچه به عنوان یكی از معابر وصولی شهر بصره، در زمره اهداف قوای نظامی ایران قرار گرفت.

اگر به خوزستان و خرمشهر سفر كنید، به فاصله نه چندان زیادی در سمت غربی این شهر منطقه‌ای می‌بینید به نام شلمچه كه در شرق بصره (از مهم‌ترین شهرهای عراق) واقع شده است این منطقه به لحاظ اهمیت سیاسی - نظامی همواره جایگاهی قابل توجه در اندیشه طراحان جنگ داشته است. پس از فتح خرمشهر، تسلط بر شلمچه به عنوان یكی از معابر وصولی شهر بصره، در زمره اهداف قوای نظامی ایران قرار گرفت. به دنبال آن، عملیات رمضان به منظور دستیابی بر این منطقه طراحی شد. فاصله زمانی فتح خرمشهر تا عملیات رمضان فرصت نسبتا مناسبی جهت احداث و تكمیل موانع، مواضع و استحكامات مشهور به مثلثی و غیره، به دشمن داد. اقدامات عراق دقیقا مبتنی بر درك اهمیت بصره و جایگاه آن در استراتژی جمهوری اسلامی و نقش این شهر در بقای سیاسی - نظامی حاكمان بغداد بود.
موانع، استحكامات و مواضع ایجاد شده توسط دشمن، این امر را به دست اندركاران و فرماندهان نظامی خاطرنشان ساخت كه لازمه تداوم جنگ، اتخاذ تدابیر مناسب برای مقابله و خنثی كردن اقدامات عراقی‌هاست و در غیر این صورت، باید از مواجهه با استحكامات، آنها اجتناب كرد. در عین حال، بعضا اقداماتی به صورت ایذایی در این منطقه و بخصوص همزمان با عملیات‌های خیبر، بدر، والفجر، هشت و كربلای چهار صورت پذیرفت.
اهمیت سیاسی - نظامی منطقه شلمچه و نیز درك رژیم عراق از این مهم كه ایران جهت حفظ برتری خود در جنگ نیازمند تصرف یك منطقه و یا یك شهر مهم و استراتژی عراق می‌باشد، مجموعا باعث شد هزینه‌ها و سرمایه گذاری هنگفتی جهت احداث مواضع و استحكامات منطقه عمومی شرق بصره، بویژه منطقه مذكور بر دشمن تحمیل شود.
منطقه عملیاتی مورد نظر، در جنوب شرقی شهر استراتژیك بصره قرار گرفته و تقریبا نزدیكترین محور وصولی به این شره به حساب می‌آید. محدوده جغرافیایی این منطقه عبارت است از:
- از شمال به آب گرفتگی جنوب زید
- از شرق به دژ مرزی ایران و عراق
- از جنوب به رودخانه اروند و اروند صغیر
- از غرب به كانال زوجی و شهرهای تنومه و الحارثه
- این منطقه تشكیل یافته است از تعداد زیادی نهر، كانال، خاكریز، جاده و سایر عوارض طبیعی و مصنوعی دیگر كه تماما در بخش شمالی اروند قرار دارند. منطقه، دارای آبگرفتگی‌های متعددی است كه در طول مرز به عنوان موانع سد كننده توسط دشمن ایجاد شده است. از دیگر مشخص‌های بارز این منطقه می‌توان در دو شهر تنومه و الحارثه و نخلستان‌های حاشیه اروند اشاره كرد.
با توجه به موانع و استحكامات موجود در منطقه، دشمن در جزیره بوارین و مناطق آب گرفته از پدافند ساحلی و در قسمت‌های خشك از پدافند صحرایی استفاده می‌‌كرد.
عراق با ایجاد شبكه راه‌های مواصلاتی متعدد به یگان‌های زرهی، مكانیزه، پیاده و توپخانه خود تحت هر شرایط، قابلیت تحرك مناسبی داده بود و به منظور كاستان از تحرك قوای اسلام از تاكتیك‌ آب اندازی بهره می‌گرفت كه از ارزش‌ قابل توجهی جهت كند كردن حركت نیروها برخوردار بود.
به طور كلی وضعیت زمین منطقه بدین شكل بود كه از انتهای نخلستان حاشیه رودخانه اروند به طرف شمال (زید) خاك زمین از جنس رس بود؛ به طوری كه در فصل زمستان در بارندگی تردد روی این زمین‌ها فقط با اتكا به جاده‌ها مسیر می‌شد. نیمی از زمین منطقه به وسیله دشمن پر از آب شده و دریاچه نسبتا وسیعی به عمق حداكثر 170 سانتیمتر ایجاد كرده بود كه به وسیله دژهای مرتفع محافظت می‌شد. زمین اطراف آب گرفتگی‌ها همیشه به دلیل نفوذ آب به صورت باتلاقی درآمده و روییدنی‌هایی نظیر چولان و بردی در كنار آبگرفتگی‌ها فراوان یافت می‌شد. شیب زمین، ملایم و به طرف جنوب شرقی بود. زمین منطقه فاقد برجستگی طبیعی بود، ولی از نظر سیستم زهكشی، دارای نهرها و كانال‌ای متعددی بود كه عمده از رودخانه اروند سرچشمه می‌گرفتند. در كناره‌های كانال پرورش ماهی به دلیل نشست آب، زمین مرطوب و باتلاقی شده و تردد در آن در كلیه فصول ناممكن بود.
همچنین موانع طبیعی و ایجاد شده در منطقه عبارت بودند از:

*1- رودخانه اروند:
در طول این رودخانه در منطقه شلمچه، از انتهای جزیره بوارین تا شهر بصره به بیست كیلومتر می‌رسد. عمق آن از پنج تا بیست متر متغییر است. این رود در بعضی نقاط به چند شعبه تقسیم شده و جزایر متعددی تشكیل می‌دهد. در منطقه شلمچه، این رود به دو قسمت اروند صغیر و اروند كبیر تبدیل شده و در اثر آن جزایر ماهی و ام الطوایل و صالحیه به وجود آمده است.

*2- اروند صغیر:
این رودخانه پس از جدا شدن از بستر اصلی اروند رود و با طی مسیری به طول 20/7 كیلومتر در انتهای جزیره صالحیه مجددا به مسیر اصلی خود باز می‌گردد. كمترین عرض اروند صغیر چهل متر و بیشترین عرض آن 150 متر می‌باشد. جزایر ماهی، ام‌الطویل و صالحیه در اثر جدایی اروند صغیر از بستر اصلی خود به وجود آمده‌اند و از نقطه نظر نظامی دارای اهمیت فراوانی می‌باشد.

*3- كانال پرورش ماهی:
طول این كانال 29 كیلومتر و عرض آن به طور متوسط یك كیلومتر است.عمق آب در كناره‌های كانال پنجاه سانتیمتر و در اواسط آن دو و نیم متر است.سیل بندهای حاشیه‌ كانال، به ارتفاع یك نیم متر و عرض 10 متر این كانال رابه دژی مستحكم تبدیل كرده است در ضلع غربی كانال‌ جاده‌‌هایی به ارتفاع پنجاه سانتیمتر كار نقل و انتقال را در طول كانالمسیر می‌سازد. آب موجود در كانال به وسیله نهرها و كانال‌های زوجی دو ردیفه توسط پمپاژ آب دائما كنترل می‌شد. وجود این كانال در مواضع پدافندی دشمن نقشی موثر داشته وعبور از آن همواره در مباحث نظامی مطرح بوده است.

*4- كانال جنوب پنج ضلعی:
این كانال به طول دو و نیم كیلومتر و عرض پنج متر از انتهای كانال پروش ماهی به آبگرفتنی شرق جاده شلمچه كشیده شده است . تعداد پل بر روی آن نصب شده بود كه ورود و عبور نیروهای عراقی را به داخل پنج ضلعی مسیر می‌ساخت. با توجه به احاطه آب به دور پنج ضلعی این كانال در سیستم پدافندی دشمن از ارزش زیادی برخوردار بود.

*5- آبگرفتگی منطقه شلمچه:
آب گرفتگی شلمچه از شمال جزیره بوارین به فاصله یك كیلومتر از جاده شلمچه آغاز شده و در امتداد مرز به طرف شمال ادامه می‌یابد. آبگرفتگی در 10 كیلومتری انتهایی كانال پرورش ماهی، ما بین ضلع شرقی آن و دژ مرزی عراق، گسترش می‌یابد. و حدود به 75 كیلومتر مربع می‌رسد. آبگرفتگی فوق توسط كانالی به عرض دو كیلومتر از سمت پاسگاه زید از طریق هوز العظیم تغذیه می‌شد و عمق آب حداكثر به 170 سانتیمتر می‌رسید. كمترین عمق آب در كناره‌های آبگرفتگی حداقل سی سانتیمتر بود. هدف عراق از جاری كردن آب در منطقه، ایجاد مانعی غیر قابل عبور برای نیروهای ایران به مواضع دفاعی خود بود.

*6- نهر دوعیجی:
نهر دو عیجی به طول پنج و نیم كیلومتر و عرض 3 متر و عمق تقریبی شش متر، از اروند صغیر منشعب شده و به انتهای كانال پرورش ماهی متصل می‌شود. در غرب این نهر خاكریزی به ارتفاع 3 متر وجود داشت.

7- نهر جاسم:
نهر جاسم به طول سه و نیم كیلومتر، عرض 25 متر و عمق سه متر از اروند صغیر منشعب می‌شود. یكی از خطوط پدافندی مستحكم عراق، از پشت این نهر یعنی سمت غربی ایجاد شده بود. نهر جاسم یا نهرهای شبیه به آن، با توجه به طول، عرض و عمق آنها به عنوان یك مانع پدافندی محسوب می‌شد.

8- كانال‌ زوجی:
كانال دو ردیفه‌ای بود به طول تقریبی 8 كیلومتر و عرض چهل متر و شامل دو شاخه بیست متربی كه به فاصله چهار متر از یكدیگر قرار داشتند. دژهای حاشیه كانال با ارتفاع دو و نیم تا 3 متر و عرض 3 متر پوشش مناسبی را برای این كانال ایجاد كرده بود. كانال زوجی تقریبا شمالی - جنوبی است و از یك طرف به كانال ماهیگیری و از سمت دیگر به اروند متصل می‌شود. دژ مرتفعی با ارتفاع مواضع مثلثی شكل، غرب كانال را به شرق آن مسلط ساخته و پل‌های تعبیه شده بر روی این كانال، ارتباط زمین شلمچه را با غرب كانال - توسط جاده‌هایی كه از روی آنها عبور می‌كرد - میسر می‌ساخت. به فاصله 2 كیلومتر از كانال زوجی و در سمت غرب آن، دژ مرتفع دیگری با مواضع مثلثی شكل وجود داشت كه پس از كانال زوجی، یك خط پدافندی به حساب می‌آمد. در جلوی این دژ نیز كانال آبی به عرض بیست متر احداث شده بود كه مانع آبی این خط به حساب می‌آمد. لازم به تذكر است كه داخل مثلثی‌ها، مواضع دیگری شبیه به مثلث تعبیه شده بودكه استحكام این خط را قوت می‌بخشد. به طور كلی قوت خطوط پدافندی در این منطقه در بین تمام خطوط پدافندی عراق بی نظیر بوده است.
ارتباط كانال زوجی از یك طرف با رودخانه اروند و از طرف دیگر با كانال ماهیگیری، شكل خاصی به زمین منطقه بخشیده و نقطه مناسبی جهت توقف تك و انجام پدافند محسوب می‌شد.
بر این اساس خطوط و رده‌های دفاعی دشمن را در منطقه می‌توان به شرح ذیل برشمرد:

**الف- منطقه آبگرفتگی و كانال‌های ماهی و وجود آبگرفتگی در شمال پنج ضلعی تا اندازهای خیال عراق را از دادن جناح به ایران آسوده می‌كرد، ولی در عین حال برای اطمینان بیشتر و همچنین نزدیكتر كردن خط خود به رزمندگان اسلام و نیز ایجاد رده های متعدد در مقابل نیروهای ایرانی، اقدام به احداث چندین خاكریز از پاسگاه «كوتسواری» به پاسگاه بوبیان و از آن جا به طرف شمال كرد؛ همچنین با زدن پل‌هایی بر ریو كانال ماهی و ایجاد جاده عمود بر خاكریز‌های فوق الذكر به تقویت این خط پرداخت.
دژهای جدید الاحداث كه به عنوان خط اول و دوم و سوم دشمن در شرق كانال ماهیگیری محسوب می‌شد، عبارت بودند از:
خط اول: به فاصله چهار كیلومتری شرق كانال ماهی و به موازات آن دژی به ارتفاع دو و عرض 10 متر كه پاسگاه مرزی كوتسواری را به پاسگاه بوبیان متصل می‌كرد. طول این خط نزدیك به 10 كیلومتر و بر روی آن مواضع پیاده وجود داشت. میادین مین و رده های متعدد سیم خاردار در كنار سنگرهای كمین جلوی دژ، تامین كننده خط اول عراق به حساب می‌آمدند.

*خط دوم: دژی به عرض 8 متر و ارتفاع تقریبی دو متر كه در فاصله 500 متری دژ اول و به صورت موازی باآن احداث شده بود.

*خط سوم: ضلع شرقی كانال پرورش ماهی، به عرض 10 متر و ارتفاع 2 تا 3 متر كه دارای مواضع پیاده بود.

خط چهارم: ضلع غربی كانال پرروش ماهی، به عرض 10 متر و ارتفاع 2 یا 3 متر كه مواضع پیاده بر روی آن احداث شده بود. دو ضلع كانال پرورش ماهی توسط 2 یا 3 متر كه مواضع پیاده بر روی آن احداث شده بود. دو ضلع كانال پرورش ماهی توسط دو پل خاكی كه در زیر آن لوله‌هایی جهت عبور آب تعبیه شده بود، به یكدیگر متصل می‌شد.

*خط پنجم: چسبیده به ضلع غربی كانال ماهیگیری، مواضع نیم دایره‌ای به شعاع تقریبی دویست متر و عرض 4 متر و ارتفاع تقریبی 2 متر ساخته شده بود. بر روی این مواضع، كانال جهت تردد نیروهای پیاده و سنگرهای مورد نیاز نیروهای دشمن احداث شده بود. با نصب تیر بار به روی دو سر هلالی، آن را به دژی مستحكم تبدیل كرد كه عبور از آن برای هر نیرویی دشوار بود.

*خط ششم: از خاكریزهایی تشكیل یافته بود كه در پشت آن مواضع تانك و تیر بار قرار داشت.

دشمن همچنین در این منطقه موانعی به صورت چند میدان مین، چندین ردیف سیم های خاردار حلقوی زوجی، فرشی، حلقوی چند ردیف موانع خورشیدی و نبشی ضربدری و موانعی در داخل و بیرون آب، تله‌های منور و ... ایجاد نموده بود.

**ب- منطقه شلمچه (حد فاصل جزیره بوارین و جنوب پنج ضلعی) استحكامات این منطقه به خاطر وجود جاده استراتژیك شلمچه و نزدیكی به بصره، از قدمت و قوت بیشتری برخوردار بود و عراق سرمایه گذاری بسیار زیاید در آن كرد. از دژ مرزی تا كانال زوجی پنج مانع و رده مستحكم توسط عراق در این منطقه احداث شده بود:

*خط اول: دژ مرزی عراق به ارتفاع و عرض 3 متر با مواضع پیاده و تانك این خط را تشكیل می‌داد. در حد فاصل كانال جنوب پنج ضلعی و جاده شلمچه در پشت خط اول، دژهای هلالی شكل به شعاع تقریبی دویست متر و عرض 3 متر و ارتفاع پنج تا شش متر مشاهده می‌شد. بر روی این دژ، كانال‌ مواصلاتی جهت تردد نیروها، مواضع پیاده و سكوهای تانك ایجاد شده بود. دژهای مذكور پدافند دور تا دور برقرار كرده و تامین جاده شلمچه را به عنوان تنها عقبه اصلی منطقه به عهده داشت.

*خط دوم: در جنوب جاده شلمچه - تنومه، به فاصله صد متر از خط اول، سیل بندی به عرض 5/2 و ارتفاع چهار متر، خط دوم عراق را تشكیل می‌داد كه داریا مواضع پیاده كانال مواصلاتی و مواضع تانك بود.

*خط سوم: پس از خط دوم و به موازات آن، خاكریزی دارای مواضع پیاده و تانك‌ كه در جلوی آن كانال متروك‌های به عرض چهار و عمق دو متر قرار گرفته بود، خط سوم عراق را تشكیل می‌داد.
خط چهارم خط چهارم عراق از یك خاكریز و در پشت آن، مواضع هلالی شكل به شعاع تقریبی 200 عرض چهار و ارتفاع پنج متر در پشت نهر الدوعیجی تشكیل شده بود. بر روی این مواضع سنگرهای پیاده و كانال مواصلاتی جهت تردد نیروها ایجاد شده و سكوهای تانك نیز آرایش زرهی دشمن را در پشت این خط، امكان پذیر می‌كرد.

*خط پنجم: در پشت خط جاسم مواضعی مشابه مواضع خط چهارم عراق وجود داشت كه با اضافه شدن كانال به عرض چهار و عمق 2 متر، خط پنجم عراق را تشكیل می‌داد. در پشت این خط تا خط ششم عراق كه كانال زوجی بود، مواضع توپخانه و مر تیپ‌ها و لشكر‌های مستقر در منطقه قرار داشت.

*خط ششم - خط ششم دشمن همان كانال زوجی بود.
موانع و مواضع مصنوعی در خط اول دشمن در منطقه شلمچه - همانند منطقه پنج ضلعی دارای سیم خاردارهای حلقوی، میادین مین و هشت پرها و ... بود؛ با این وجه تمایز كه كثرت مواضع دشمن در این منطقه در مقایسه با منطقه پنج ضلعی از قوت و استحكام بیشتری برخوردار بود.

ویژه نامه « شب های قدر كربلای 5 » در خبرگزاری فارس(2)
جستجو در وبلاگ
درباره من
موضوعات
لینک های مفید
فروشگاه مجله و کتاب الکترونیکی کیوسک 724
گالری والپیپر و عکس پس زمینه والپیپرهای ایرانی
قالب های حرفه ای وبلاگ
مجله تفریحی سرگرمی جزیره نشین
ابزارک های وبلاگ
قالب وبلاگ

  • کل بازدید:
  • بازدید امروز :
  • یازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل مطالب :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :